گروه زبان و ادبیات فارسی استان بوشهر

تا به کی شرح هجر یار کنیم                یا که وصف دی و بهار کنیم

مدح سلطان دیو خو گوییم                   وصف گنجشک چون هزار کنیم و...

     همین دو بیت بیانگر پی بردن دکتر خانلری به حلقه های مفقوده و نقاط ضعف شعر کلاسیک است. گویی پس از خواندن این شعر در محضر نیما ،نوید شاعری بزرگ به او داده می شود و این هم سندی مندرج در خاطرات دکتر خانلری «پرویز آینده ای درخشان دارد و شاعری بزرگ خواهد شد.»⁶

      شعری خانلری در یک مجموعه تحت عنوان «ماه در مرداب» در سال 1334 به چاپ رسید، اما نکته ای که در مورد این مجموعه خانلری باید گفت این است که او با توجه به سروکار داشتن با آثار کلاسیک و حضور در دانشگاه ،آن گونه که می بایست به استقبال انقلاب ادبی نیما نرفت،در عرصه ی شعر نه تنها انتظار نیما را برآورده نکرد بلکه در روزگار حضورش در مشاغل مهم دولتی عرصه را جهت حضور گسترده ی نیما فراهم نساخت.این امر باعث رنجش شدید نیما از دکتر خانلری شد به طوری که این رنجش را می توان در جای جای نامه های نیما و هم چنین یادداشت های روزانه ی او پیدا کرد. اگرچه با وارستگی ای که از نیما سراغ داده اند هدفش راه اندازی جریانی به نام «پسر خاله بازی»نبود اما حداقل انتظارش از دکتر خانلری برآورده نشد و ای بسا هم دلایل دیگری هم وجود داشته است.

     گفتیم دکتر خانلری از انقلاب ادبی نیما استقبال کرد، اما آن را درونی نساخت بلکه به لحاظ شعری او را باید جزو شاعران نو کلاسیک شماره کرد. دکتر خانلری در مورد استقبال و روی گردانی خود از مکتب نیما می نویسد:«کم کم از زیر بار تأثیر شدید نیما ،شانه خالی کردم و در بسیاری از موارد با او اختلاف نظر پیدا می کردم اما نه چنان که به ادیبان کهنه پرست و بسیار میان تهی گرایش پیدا کنم.»⁷

       شاخص ترین اثر شعری  خانلری «عقاب»است که 86 بیت دارد. این شعر در سال 1321 سروده شده است و به صادق هدایت تقدیم شد.شعر عقاب خانلری به لحاظ استحکام ،روانی و از نظر اجتماعی و عرفانی اثری قابل تقدیر و تأویل است.

      دکتر خانلری از سال 1357 از کلیه ی مشاغل دولتی بر کنار و حدود 3 ماه زندانی شد که سرانجام با پادر میانی شهید مرتضی مطهری از زندان آزاد شد.

دفتر عمر پربرگ و بار دکتر خانلری در اول شهریور 1369 و در سن 77 سالگی بسته شد و روی در نقاب خاک کشید.

·      مشاغل

1-استاد دانشگاه تهران  2-معاونت وزارت کشور 3-وزارت فرهنگ (وزیر آموزش و پرورش)4-دو دوره سناتوری انتصابی 5-مدیر عامل سازمان پیکار با بی سوادی

       تألیفات

1-روان شناسی و تطبیق آن با اصول پرورش(1316)2-ماه در مرداب(مجموعه شعر 1334)3-وزن شعر(1377)4-زبان و زبان شناسی(1343)5-تاریخ زبان فارسی(3 جلد/1366)6-دستور زبان فارسی(1343)7-فرهنگی تاریخی زبان فارسی(1344)

      تصحیح آثار کلاسیک

1-تصحیح دیوان حافظ (1359)2-تصحیح سمک عیار(5 جلد/1338)3-تصحیح داستان های بید پای(1361)با همکاری محمد روشن

     ترجمه ها

1-دختر سروان اثر پوشکین(1310)2-تریسان و ایزوت اثر ژوزف بدیه(1334)3-شاهکارهای ایران اثر آرتور اپهام پوپ(1338)4-چند نامه به شاعر جوان اثر راینر ماریا ریلکه 5-طوفان اثر شکسپیر 6-پدر اثر فرانسواکوپه7-دو خانواده اثر مادام وی 8-معجزه ی سرما و گرما اثر هانری بوددو9-مکافات اثر فردریک بوتیه و چند اثر دیگر

دکتر خانلری حدود(300)مقاله در نشریات مختلف نگاشته است که تعدادی از آن ها با عناوین زیر در قالب کتاب منتشر شده اند.1-فرهنگ و اجتماع(1345)امیر کبیر 2-شعر و هنر(1345)تهران3-هفتاد سخن(3 جلد/انتشارات توس)1367)

مهم ترین اقدامات و خدمات فرهنگی و علمی دکتر خانلری

1-تأسیس مجله ی سخن در سال 1322 که تا سال 1357 ادامه داشت.«سخن نه تنها یک مجله بلکه یک انجمن فرهنگی و یک فرهنگستان بزرگ بود که اعضای آن نام آورانی چون دکتر معین ،شهیدی،هدایت،گلچین گیلانی،محجوب،آل احمد،شهید نورایی ،فردید،مشیری،ابتهاج،اعتمادزاده،بزرگ علوی،مینوی،طبری،صادق کیا،میرفخرایی و صدها تن ادیب و نویسنده و شاعر فرهیخته ی دیگر بود.»⁸

2-تأسیس بنیاد فرهنگ(1343) به منظور تربیت محقق و فعالیت گروهی در رشته های مختلف علمی و فرهنگی ،ویژگی منحصر به فرد بنیاد فرهنگ چاپ و نشر کتاب هایی بود که ناشران به دلیل عدم اعتماد به بازدهی اقتصادی،آن ها را چاپ نمی کردند. این بنیاد بعدها شکل دولتی گرفت و امروزه به بنیاد پژوهشگاه علوم انسانی معروف است.

3- راه اندازی و انتشار مجموعه شاه کارهای ادبیات فارسی با همکاری دکتر ذبیح الله صفا از سال 1322 (این مجموعه ها شامل معرفی نامه و آثار مهم و کلیدی شاعران و نویسندگان کلاسیک بود.

4-تأسیس پژوهشکده ی فرهنگ ایران(جهت جذب پژوهشگران و جذب دانشجویان ایرانی و خارجی در رشته های مختلف ایران شناسی)

5-تأسیس فرهنگستان ادب و هنر

6-راه اندازی و تأسیس انتشارات دانشگاه تهران

7-تأسیس شرکت سهامی ناشران در روزگاروزارتش  در فرهنگ و سامان بخشی و یک دست سازی کتاب های درسی که نتیجه ی توزیع به موقع و جلوگیری از اعمال سلیقه معلمان و مؤلفان در نوع و موضوعات کتاب ها با هدف اصل ارزشیابی برابر از مواد درسی واحد در مناطق مختلف کشور بود)لازم به ذکر است تا قبل از این اقدام خانلری انتخاب نوع،موضوع،شیوه ها و محتوای کتب درسی سلیقه ای بود و بستگی به روابط ناشر و معلم و مؤلف و کتاب فروش داشت.)

8-تأسیس سپاه دانش و اعزام سربازان تحصیل کرده به مناطق محروم جهت مبارزه با بی سوادی(این اقدام خانلری باعث شد از سوی مجامع بین المللی مورد توجه قرار گیرد.) و از سال های 1346 تا 1349 به دبیر کلی پیکار با بی سوادی انتخاب شود.

پانوشت ها

1-در کتاب «شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران.ج 3 ص 1597

2-مجله ی دنیای سخن.ش 34 .مهر ماه 1369

3-خاطرات استاد خانلری (قافله سالار سخن).ص 434

4-خاطرات استاد خانلری.ص 339

5-هفتاد سخن (مجموعه مقالات دکتر خانلری ).ص 397

6-خاطرات استاد خانلری (زیر عنوان من و نیما).ص 447

7-همان منبع.ص 339

8-آموزش ادب فارسی.سال هجدهم. پاییز 1383 .ص 26 . دکتر حسن ذوالفقاری

منابع

1-شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران

2-شاعران سرزمین نور در دست تدوین/شیون نوری

3-آموزش زبان و ادب فارسی /سال هجدهم/پاییز83/ص 27-20

4-تاریخ ادبیات مازندران/طاهری شهاب/نشر رسانش/چاپ اول/خرداد1381 به تصحیح زین العابدین درگاهی

5-قافله سالار سخن(خاطرات دکتر خانلری)انتشارات البرز/1370

6-مجله ی دنیای سخن/ش34/مهر ماه 1369

7-هفتادسخن  (مجموعه مقالات دکتر خانلری)