تکواژ
۱- تکواژ آزاد : تكواژي است كه مي تواند بي همراهي تكواژي ديگر در جمله ظاهر شود و معناي
مستقلي داشته باشد و بر دو نوع است : قاموسی ، دستوری
آزاد قاموسی :۱- تكواژي كه ممكن است به تنهايي به صورت واژه ي ساده به كار رود
يا پايه ي واژه را در واژه هاي فعل يا غير فعل تشكيل دهد : سيم ،
ساز ، آ ( در « مي آيم » )
۲- تكواژهاي واژگاني فهرستي باز را تشكيل مي دهند ، زيرا امكان
كاستن يا افزودن آن ها وجود دارد .
۳- انواع : پايه ي فعل ، اسم ، صفت ، قيد .
آزاددستوري : ۱- تكواژهايي كه به صورت واژه به كار مي روند امّا تعداد آن ها محدود و
مشخّص است و معني ، نقش يا رابطه ي دستوري خاصّي را نشان
مي دهند .
۲- انواع :
۱- ضماير ( من ، تو ، او، ما ، شما ، آن ها ، خود ، ... )
۲- حروف اضافه ( از ، به ، براي ، جز ، با ، بر ، بي ، ... )
۳- حروف ربط ( و ، ولي ، امّا ، يا ، كه ، زيرا ، ... )
۴- حروف ندا ( اي ، يا ، ايا ، ا ،... ) .
۵- نقش نمای اضافه ( ــِــ )
نکته :معمولاً تکواژها کمتر از دو واج نیستند امّا تکواژهایی هستند که هم یک واج ،هم
یک تکواژ و هم یک واژه اند :
۱- نقش نمای اضافه و وصفی: هوایِ بهار ، هوایِ بهاری
۲- حرف هم پایه ساز و هرگاه به صورت ـُـ تلفّظ شود: کتابُ دفتر
۳- نقش نمای منادای ا: احمدا
۴- فعل پی بستی ی : چطوری؟
۲- تکواژ وابسته : 1- تكواژي است كه نمي تواند به تنهايي در جمله ظاهر شود بلكه حتماً بايد به
يك یاچند تكواژ ديگر بپيوندد و بر دو نوع است : ۱- اشتقاقی ، ۲- تصریفی
وند اشتقاقی:۱- تكواژ هايي كه تنها به عنوان پيشوند يا پسوند يا ميانوند به همراه پايه
ي واژگاني فعل یا غير فعل به كار مي روند و از اين راه ، معمولاً ، واژه ي
جديدي پديد مي آورند ؛ مثل « مند » در « سالمند » كه معناي سال را
عوض كرده است .
۲- تعداد اين تكواژ ها زياد است بنابراين بهتر است وند هاي تصريفي را
بشناسيم و هر وندي كه تصريفي نبود آن را اشتقاقي به شمار آوريم .
۳- انواع :
۱- مقوله ساز : مرد + انه : مردانه (كه نوع كلمه را تغيير مي دهد و
بيشتر پسوندند.)
۲- واژه ساز : گندم + زار: گندم زار
وند تصریفی : ۱- تكواژهايي كه تأثيري در نوع ساختمان كلمه ندارند فقط موقعيت
كلمه را در جمله تغيير مي دهند .
۲- انواع :
۱- نشانه هاي جمع : ها ، ان ، ون ، ين ، ات : كتاب ها
۲- « ي » نكره : كتابــی
۳- « تر » و « ترين » در قيد و صفت : شجاعانه تر
۴- « مي » ، « بـِ » ، « نـ ِ » ، « نـَ » ، « ـه » در افعال : بـِروم
۵- نشانه هاي ماضي « د » ، « يد » ، « ت » ، « اد » : خريد
۶- شناسه ها « ـَ م ، ي ،0 / ـَ د ، يم ، يد ، ـَ ند » : خريدي
ـ
به تكواژ هاي اشتقاقي و تصريفي تكواژهاي دستوري نيز مي گويند و بر همين
اساس گروهي از زبانشناسان به بيش از دونوع تكواژ اعتـــقادي ندارند و كل
تكواژ ها را به دو نوع آزاد و دستوري مي نامند . به عبارت ديگر تكواژهاي
نامحدود را تكواژ هاي قاموسي و تكواژهاي محدود را دستوري مي دانند .نكته ي
قابل ذكر اين كه تكواژهاي قاموسي اگرچه نامحدودند و در اصطلاح فهرستي باز
دارند امّا بسامد آن ها در زبان خيلي كمتر از تكواژهاي دستوري است به عنوان
مثال تكواژ قاموسي « سنگ » را چقدر در طول روز استفاده مي كنيم امّا در
مقايسه ، چقدر از تكواژ دستوري « از » استفاده مي شود .
تكواژ گسسته
تكواژهايي
كه جدا ازهم به نظر مي رسند امّا در اصل يكي بيشتر نيستند مثلاً در اين
جمله : چه هوايي ! كه « چه ... ي » در مجموع يك تكواژ بيشتر نيست يا در اين
عبارت : هر كتابي . « هر ... ي » يك تكواژ است .
آميزه
گاهي
اوقات خصوصيات صرفي و نحوي بعضي تكواژها به گونه اي با هم مي آميزند كه
مرز آن ها قابل تشخيص نيست به اين گونه تكواژها « آميزه » مي گويند ؛ به
عنوان مثال « را » در اين جمله : كتاب را خواندم .كه از نظر صرفي نشانه ي
معرفه است و از نظر نحوي نشانه ي مفعول.
تكواژ دستوري اختياري و تكواژ اجباري
تكواژ
اختياري تكواژي است كه حذف آن تغييري در ساخت نحوي و معنايي جمله نمي دهد
؛ مثلاً در اين جمله : من رفتم . اگر « من » حذف شود جمله از نظر نحوي و
معنايي هيچ تغييري نمي كند يا در اين جمله : مطلبي را خواندم . كه مي توان «
را » را حذف كرد : مطلبي خواندم .
امّا تكواژ اجباري قابل حذف نيست ؛ مثل شناسه ها در فعل : « من رفتم » را نمي توان گفت : من رفت .
واژه بست ( تكواژ آزاد استثنايي )
ـ واژه بست ها نوعي از تكواژهاي دستوري هستند كه داراي ويژگي هاي زيرند :
ويژگي ها :۱- به دنبال واژه مي چسبند امّا جزيي از آن واژه به شمار نمي آيند . ( دليل نام
گذاري آن ، همين است .)
۲- به ساخت يا رابطه ي دستوري خاصي اشاره مي كنند .
۳- از لحاظ آوايي تكيه ي اصلي بر آن ها ظاهر نمي شود .
انواع:
۱- نقش نماي اضافه « ـِ » : هواي ِ پاييز .
۲- نقش نماي وصفي « ـِ » : هواي ِ تميز .
۳- فعل هاي پي بستي « ـَ م ، ـ ي ، يم ، ـ يد ، ـَ ند » : خوبــَم .
۴- ضماير متّصل « ـَ م ، ـَ ت ، ـَ ش ، ـِ مان ، ـِ تان ، ـِ شان » : كتابــِمان ، برايــَت ، ازَش .
۵- حرف عطف « ـُ » : كتاب و دفتر .
۶- علامت ندا « ا » : حافظـا .
۷- نشانه ي معرفه « ـِ ش » : محلـش خوب است .
ـ
به واژه بست « تكواژ آزاد استثنايي » هم مي گويند ؛ زيرا تكواژ آزاد بايد
به گونه اي باشد كه خودش به تنهايي كاربرد داشته باشد و از همين رو آن را «
مستقل » مي نامند ؛ امّا واژه بست ها همان طور كه ديديم كاربرد مستقل
ندارند .
چسبانه ( پي واژه )
هرگاه
تكواژ وابسته اشتقاقی فقط از يك واج پديد آيد و به آخر كلمه بچسبد آن را
چسبانه مي نامند و از آن جايي كه اين تكواژ ها در آخر كلمه مي آيند به آن
پي واژه نيز مي گويند ؛
مثال :
۱- تخت + ـه : تخته
۲- رنگ + ي : رنگي
۳- اخم + و : اخمو .
منبع :وبلاگ معلم ادبیاتمون
ayeneyeseda.blogfa.com
۱- تکواژ آزاد : تكواژي است كه مي تواند بي همراهي تكواژي ديگر در جمله ظاهر شود و معناي
آزاد قاموسی :۱- تكواژي كه ممكن است به تنهايي به صورت واژه ي ساده به كار رود
مستقلي داشته باشد و بر دو نوع است : قاموسی ، دستوری
يا پايه ي واژه را در واژه هاي فعل يا غير فعل تشكيل دهد : سيم ،
ساز ، آ ( در « مي آيم » )
۲- تكواژهاي واژگاني فهرستي باز را تشكيل مي دهند ، زيرا امكان
كاستن يا افزودن آن ها وجود دارد .
۳- انواع : پايه ي فعل ، اسم ، صفت ، قيد .
آزاددستوري : ۱- تكواژهايي كه به صورت واژه به كار مي روند امّا تعداد آن ها محدود و
مشخّص است و معني ، نقش يا رابطه ي دستوري خاصّي را نشان
مي دهند .
۲- انواع :
۱- ضماير ( من ، تو ، او، ما ، شما ، آن ها ، خود ، ... )
۲- حروف اضافه ( از ، به ، براي ، جز ، با ، بر ، بي ، ... )
۳- حروف ربط ( و ، ولي ، امّا ، يا ، كه ، زيرا ، ... )
۴- حروف ندا ( اي ، يا ، ايا ، ا ،... ) .
۵- نقش نمای اضافه ( ــِــ )
نکته :معمولاً تکواژها کمتر از دو واج نیستند امّا تکواژهایی هستند که هم یک واج ،هم
یک تکواژ و هم یک واژه اند :
۱- نقش نمای اضافه و وصفی: هوایِ بهار ، هوایِ بهاری
۲- حرف هم پایه ساز و هرگاه به صورت ـُـ تلفّظ شود: کتابُ دفتر
۳- نقش نمای منادای ا: احمدا
۴- فعل پی بستی ی : چطوری؟
۲- تکواژ وابسته : 1- تكواژي است كه نمي تواند به تنهايي در جمله ظاهر شود بلكه حتماً بايد به
يك یاچند تكواژ ديگر بپيوندد و بر دو نوع است : ۱- اشتقاقی ، ۲- تصریفی
وند اشتقاقی:۱- تكواژ هايي كه تنها به عنوان پيشوند يا پسوند يا ميانوند به همراه پايه
ي واژگاني فعل یا غير فعل به كار مي روند و از اين راه ، معمولاً ، واژه ي
جديدي پديد مي آورند ؛ مثل « مند » در « سالمند » كه معناي سال را
عوض كرده است .
۲- تعداد اين تكواژ ها زياد است بنابراين بهتر است وند هاي تصريفي را
بشناسيم و هر وندي كه تصريفي نبود آن را اشتقاقي به شمار آوريم .
۳- انواع :
۱- مقوله ساز : مرد + انه : مردانه (كه نوع كلمه را تغيير مي دهد و
بيشتر پسوندند.)
۲- واژه ساز : گندم + زار: گندم زار
وند تصریفی : ۱- تكواژهايي كه تأثيري در نوع ساختمان كلمه ندارند فقط موقعيت
كلمه را در جمله تغيير مي دهند .
۲- انواع :
۱- نشانه هاي جمع : ها ، ان ، ون ، ين ، ات : كتاب ها
۲- « ي » نكره : كتابــی
۳- « تر » و « ترين » در قيد و صفت : شجاعانه تر
۴- « مي » ، « بـِ » ، « نـ ِ » ، « نـَ » ، « ـه » در افعال : بـِروم
۵- نشانه هاي ماضي « د » ، « يد » ، « ت » ، « اد » : خريد
۶- شناسه ها « ـَ م ، ي ،0 / ـَ د ، يم ، يد ، ـَ ند » : خريدي
ـ
به تكواژ هاي اشتقاقي و تصريفي تكواژهاي دستوري نيز مي گويند و بر همين
اساس گروهي از زبانشناسان به بيش از دونوع تكواژ اعتـــقادي ندارند و كل
تكواژ ها را به دو نوع آزاد و دستوري مي نامند . به عبارت ديگر تكواژهاي
نامحدود را تكواژ هاي قاموسي و تكواژهاي محدود را دستوري مي دانند .نكته ي
قابل ذكر اين كه تكواژهاي قاموسي اگرچه نامحدودند و در اصطلاح فهرستي باز
دارند امّا بسامد آن ها در زبان خيلي كمتر از تكواژهاي دستوري است به عنوان
مثال تكواژ قاموسي « سنگ » را چقدر در طول روز استفاده مي كنيم امّا در
مقايسه ، چقدر از تكواژ دستوري « از » استفاده مي شود .
تكواژ گسسته
تكواژهايي
كه جدا ازهم به نظر مي رسند امّا در اصل يكي بيشتر نيستند مثلاً در اين
جمله : چه هوايي ! كه « چه ... ي » در مجموع يك تكواژ بيشتر نيست يا در اين
عبارت : هر كتابي . « هر ... ي » يك تكواژ است .
آميزه
گاهي
اوقات خصوصيات صرفي و نحوي بعضي تكواژها به گونه اي با هم مي آميزند كه
مرز آن ها قابل تشخيص نيست به اين گونه تكواژها « آميزه » مي گويند ؛ به
عنوان مثال « را » در اين جمله : كتاب را خواندم .كه از نظر صرفي نشانه ي
معرفه است و از نظر نحوي نشانه ي مفعول.
تكواژ دستوري اختياري و تكواژ اجباري
تكواژ
اختياري تكواژي است كه حذف آن تغييري در ساخت نحوي و معنايي جمله نمي دهد
؛ مثلاً در اين جمله : من رفتم . اگر « من » حذف شود جمله از نظر نحوي و
معنايي هيچ تغييري نمي كند يا در اين جمله : مطلبي را خواندم . كه مي توان «
را » را حذف كرد : مطلبي خواندم .
امّا تكواژ اجباري قابل حذف نيست ؛ مثل شناسه ها در فعل : « من رفتم » را نمي توان گفت : من رفت .
واژه بست ( تكواژ آزاد استثنايي )
ـ واژه بست ها نوعي از تكواژهاي دستوري هستند كه داراي ويژگي هاي زيرند :
ويژگي ها :۱- به دنبال واژه مي چسبند امّا جزيي از آن واژه به شمار نمي آيند . ( دليل نام
گذاري آن ، همين است .)
۲- به ساخت يا رابطه ي دستوري خاصي اشاره مي كنند .
۳- از لحاظ آوايي تكيه ي اصلي بر آن ها ظاهر نمي شود .
انواع:
۱- نقش نماي اضافه « ـِ » : هواي ِ پاييز .
۲- نقش نماي وصفي « ـِ » : هواي ِ تميز .
۳- فعل هاي پي بستي « ـَ م ، ـ ي ، يم ، ـ يد ، ـَ ند » : خوبــَم .
۴- ضماير متّصل « ـَ م ، ـَ ت ، ـَ ش ، ـِ مان ، ـِ تان ، ـِ شان » : كتابــِمان ، برايــَت ، ازَش .
۵- حرف عطف « ـُ » : كتاب و دفتر .
۶- علامت ندا « ا » : حافظـا .
۷- نشانه ي معرفه « ـِ ش » : محلـش خوب است .
ـ
به واژه بست « تكواژ آزاد استثنايي » هم مي گويند ؛ زيرا تكواژ آزاد بايد
به گونه اي باشد كه خودش به تنهايي كاربرد داشته باشد و از همين رو آن را «
مستقل » مي نامند ؛ امّا واژه بست ها همان طور كه ديديم كاربرد مستقل
ندارند .
چسبانه ( پي واژه )
هرگاه
تكواژ وابسته اشتقاقی فقط از يك واج پديد آيد و به آخر كلمه بچسبد آن را
چسبانه مي نامند و از آن جايي كه اين تكواژ ها در آخر كلمه مي آيند به آن
پي واژه نيز مي گويند ؛
مثال :
۱- تخت + ـه : تخته
۲- رنگ + ي : رنگي
۳- اخم + و : اخمو .
منeneyeseda.blogfa.com
این وبلاگ جهت ارتباط بیشتر با فرهیختگان و اندیشمندان این مرز و بوم دانش خیز طراحی شده است وطرح نکات و موضوعات مختلف بنا بر "جز این است و غیر از این نیست " نمی باشد .خواهشمند است پیشنهادها و نظرات گرانقدر خود را در راستای بهبود روند اموزش دریغ نفرمایید. در ضمن هر گونه تبادل اطلاعات از این وبلاگ جهت پیشبرد و تسهیل اهداف آموزشی آزاد است.با سپاس فراوان :افسانه سراجی - سرگروه آموزشی زبان وادبیات فارسی استان بوشهر و سرکار خانم عزت السادات قهاری عضو گروه استان