گروه زبان و ادبیات فارسی استان بوشهر

1)مقدمه و اهداف

  2)تعاریف کلی اصطلاحات

  3)الگوهای تدریس مورد استفاده در جشنواره

  4) معرفی الگوهای اطلاعات پردازی

  5)کتاب درسی و موضوعات انتخابی

·             مقدمه

         به من بگو/فراموش می­کنم

         به من نشان بده/ به خاطر می­سپارم

         ذهنم را در گیر کن/ یاد می گیرم    (یک ضرب المثل قدیم چینی)

 آموزش فعالیتی علمی و دقیق است که کسب مهارت در آن، هم به آگاهی و دانش نیازمند است و هم به تجربه و تمرین. جشنواره های الگوهای برتر تدریس فرصت مناسبی است تا معلمان و دبیران توانایی­ها و خلاقیت­های خود را عرضه کنند وبه محک گذارند، که هم در ارتقای سطح علمی خود کوشیده و هم موجبات ترویج الگوهای تدریس برتر را فراهم آورده باشند.

 آموختن شیوه­های تفکر به دانش­آموزان و فنون درگیر کردن ذهن آن­ها با موضوعات درسی از مهم­ترین فعالیت­های جریان آموزش است. یک معلم آگاه به جای انباشتن حافظه­ی دانش آموزان و بمب باران اطلاعاتی آنان، ذهن آن­ها را تحریک و تشحیذ می­کند تا خود به درک و کشف واقعیات برسند. شیوه­های گردآوری اطلاعات ،تجزیه و تحلیل و سازمان دهی آن ها استنتاج و نتیجه گیری صحیح،  از ضروریات و ویژگی های افراد یک جامعه­ی پیشرفته است. وکسب این صفات به داشتن آموزش و پرورشی علمی و پیشرفته وابسته است. الگوهای تدریس ابزار کاری هستند در اختیار معلم، که بتواند فرایند آموزش و پرورش نوآموزان را به نحوی صحیح و شایسته پیش ببرد. و انسان هایی توانا به جامعه تحویل دهد که هم خوب و درست بیندیشند هم خوب و درست رفتار کنند.

 اهداف جشنواره­ی روش­هاي فعال تدریس زبان فارسی(1): مهم­ترین اهدافی که این جشنواره دنبال می­کند،عبارتند از:

1. ارتقای سطح کیفی آموزش زبان فارسی
2. رشد فرهنگ کاوشگری در میان دبیران زبان فارسی برای یافتن شیوه­های مؤثر و نوین تدریس
3. آشنایی دبیران زبان فارسی با الگوها ،روش ها و فنون تدریس نوین
4. ترویج و اشاعه­ی الگوهای برتر تدریس
5. تشویق و ترغیب دبیران خلاق و تلاشگر زبان فارسی

·             تعاریف کلی:اصطلاحات الگوها، شیوه ها و فنون تدریس اغلب دارا ی هم­پوشی هستند و به جای یکدیگر به کار می روند.در ابتدا برا ی مشخص شدن مرز میان آن­ها و روشن شدن ذهن شرکت کنندگان، تعریف اجمالی هرکدام از این اصطلاحات می آید:

 1- الگوهای تدریس(teaching models):چهارچوب و برنامه­ی ویژه­ای است که در آن مراحل تدریس،نقش معلم،نقش دانش آموز،سیستم روابط میان گروهی،منابع و شرایط و... مشخص می شود و مفهومی نسبتاً کلی و عام دارد و در حقیقت، طرح و نقشه­ای است که معلم براساس آن، فعالیت آموزشی خود را اجرا می کند. هر الگو به یکی از نظریه های یادگیری - رفتاری، شناختی و یا فرا شناختی- مرتبط است. الگوهای تدریس را در چهار گروه قرار می دهند:

  1)خانواده­ی اجتماعی 2)خانواده­ی اطلاعات پردازی3)خانواده­ی انفردی 4)خانواده­ی سیستم­های رفتاری (برای اطلاعات بیشتر ر.ک جویس 1376 ،31)

 2- روش­ها یا شیوه­های تدریس (teaching methods) :هر الگوی تدریس دارای شیوه ها وروش های متعددی است؛ که معلم متناسب با اهداف آموزشی، از آن­ها استفاده می­کند؛ مثلاً الگوی خانواده­ی اجتماعی دارای شیوه­هایی چون پرسش وپاسخ، سخنرانی،مقایسه، کارگروهی،تشریک مساعی،حل مسئله،ایفای نقش و... است.

 3- فنون تدریس(teaching techniques): فنون و تکنیک­های تدریس راهکارهایی هستند که معلم در هر مرحله از اجرای روش، به فراخور موضوع و موقعیت، به کار می برد؛ مثلاً، در شیوه­ی مشارکتی می­توان از تکنیک­های بارش مغزی، گروه­های همهمه،گلوله­ی برفی و... استفاده کرد.

·             الگوهای تدریس مورد استفاده در جشنواره: جهت مشخص شدن معیارها و داوری دقیق­تر، ناگزیریم که از میان الگوهای مختلف تدریس، یک خانواده از الگوها را انتخاب کنیم و ما الگوهای خانواده­ی «اطلاعات پردازی» را برگزیده­ایم، به این دلیل که به نظر می­رسد این خانواده از الگوها، برای آموزش زبان، از الگوهای دیگر مناسب­تر می­باشد و نیز به اندازه­ی الگوهای خانواده­ی اجتماعی مورد توجه نبوده است.

  در این جشنواره، شرکت کننده  با توجه به تنوع مباحث زبان فارسي، می تواند یک الگو یا ترکیبی از چند الگوی این خانواده را برای تدریس خود انتخاب کند و البته در انتخاب شیوه­ها و روش­های تدریس کاملاً آزاد است، که در مراحل تدریس از شیوه­های انتخابی استفاده کند. در زیر، معرفی بیشتر این خانواده از الگوهای تدریس می­آید:

·             معرفی الگوهای اطلاعات پردازی( information processing): در این مدل دانش آموزان هدایت می­شوند که اطلاعات و داده­ها را جستجو وپیدا کنند، سپس آن ها را سازماندهی و طبقه بندی نمایند و با فرضیه سازی و آزمودن آنها به استنتاج و کشف واقعیات علمی و مباحث مورد نظر برسند. در مراحل اجرای این الگوها، آموزگار نقش هدایتگری دارد و در مقام یک راهنما بر فعالیت­های دانش آموزان نظارت و آن­ها را کنترل می کند. مهم­ترین الگوهای این خانواده عبارتند از:تفکر استقرایی، دریافت مفهوم، کاوشگری علمی، یاد سپاری، افزایش تفکر خلاق و پیش سازمان دهنده

 1-تفکر استقرایی: روش معلم در این الگو از تدریس این است که با طرح سؤال­هایی هدفمند ذهن دانش­آموزان را از جزئیات به سوی کلیات و قواعد موضوع درس هدایت می کند(ر.ک کتاب­های معلم زبان فارسی(راهنمای تدریس) 1، 2و3)

در اجرای این الگو از روش پرسش و پاسخ استفاده می­شود و می­توان از روش های متناسب دیگر مانند کار گروهی،مقایسه و ... نیز بهره گرفت.

 2-دریافت مفهوم:در این الگو معلم نمونه­ها و مثال­هایی که از پیش تعیین کرده است،در اختیار دانش آموزان قرار می­دهد، سپس با هدایت معلم، دانش آموزان با شیوه­ی کار گروهی به تجزیه و تحلیل نمونه­ها و فرضیه سازی می­پردازند و درنهایت به درک مفهوم درس مورد نظر می رسند. (ر.ک کتاب­های معلم زبان فارسی(راهنمای تدریس) 1، 2و3)

 3-کاوشگری علمی:اساس این الگو بر به کارگیری پژوهش و روش­های آن استوار است. و دانش آموز مهارت کاوشگری، حل مسئله و تفکر استدلالی را تمرین می کند. (ر.ک به جویس1376، 215-247)

 4-یادسپاری: این الگو مناسب موضوعاتی است که نیاز به حفظ کردن دارند و معلم با ارائه­ی شیوه­ها و تکنیک­های متناسب چون یادیارها وکلمات تداعی کننده، دانش آموزان را در ذخیره سازی و به یادآوردن مطالب کمک می کند. (ر.ک به جویس1376، -247-272)

 5)افزایش تفکر خلاق:در این الگو دانش آموز به سمت ایجاد آثار بدیع و شکستن باورهای متداول هدایت می شود. در تدریس زبان فارسی نیز در موضوعاتی چون تعریف زبان، تعریف جمله، تعریف فعل،املا و رسم الخط کلمات یا... می­توان با تمرین مهارت تفکر خلاق، دانش آموزان را به سمت نقد قواعد و نظریه­های موجود و طرح تعریف نوین-هرچند سطحی و ابتدایی- هدایت کرد. (ر.ک به جویس1376، 273-310)

 6)الگوی پیش سازمان دهنده: در این الگو معلم برای آموزش مطلب و موضوع جدید، از مجموعه اطلاعات،اصول و مفاهیمی بهره می­گیرد، که دانش آموزان قبلاً آموخته­اند.(ر.ک کتاب معلم زبان فارسی1صص12-14)

  در جدول زیر، معرفی الگوها و تعاریف آنها به صورت خلاصه می­آید:

·              کتاب درسی و موضوعات انتخابی: کتاب درسی که برای تدریس شرکت کنندگان در جشنواره، در نظر گرفته شده است کتاب زبان فارسی1(سال اول دبیرستان)چاپ سال1388 (كد2/201)می­باشد که هر کدام از شرکت کنندگان، موضوعی را برای تدریس به مدت حد اکثر30 دقیقه انتخاب می نمایند. لازم نیست که شرکت کننده، همه­ی مطالب یک درس رابه طور کامل تدریس کند، بلکه موضوعی از یک درس را انتخاب می­کند که بتواند در مدت تعیین شده به خوبی تدریس کند. موضوعات پیشنهادی در ذیل می­آ 

·              موضوعات پیشنهادی

·             منابعی برای مطالعه­ی بیشتر

1.    اکبری شلدره­ای، فریدون و علی اکبر شیری و غلامرضا عمرانی(1382)،کتاب معلم(راهنمای تدریس)زبان فارسی1،تهران شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی،صص10-26

2.    جویس،بروس و مارشا ویل(1376)، الگوهای جدید تدریس، ترجمه­ی محمدرضا بهرنگی، تهران، انتشارات تابان.

3.    حائری زاده، خیریه بیگم(1383)، تفکر خلاق و حل خلاقانه­ی مسئله، ترجمه­ی لیلی محمد حسین، تهران، نشر نی.

4.    صفوی، امان الله(1387)، روش ها،فنون و الگوهای تدریس، تهران انتشارات سمت.

5.    فتحی،عبدالرحیم(1383)،الگوهای عملی در فرایند تدریس،ترجمه­ی پریسا امانی، تهران، انتشارات باغ رضوان.

6.    هاپکینز، دیوید و بروس جویس وامیلی کالهون(1385)، الگوهای یادگیری:ابزارهایی برای تدریس، ترجمه­ی محمود  مهرمحمدی و لطفعلی عابدی، تهران، انتشارات سمت.

 كميته ي علمي دبيرخانه ي راهبري زبان و ادبيات فارسي كشور

                                                                                            ( مستقر در ايلام )