گروه زبان و ادبیات فارسی استان بوشهر

حقیقت عقل یک چیز است :

کسانی که از حقیقت دنیا و اصل آن خبر ندارند همچون کرمی هستند که در چوب لانه ساخته ولی از سبز شدن و نهال شدن چوب اطلاعی ندارد ولی اگر این کرم از زمان پیدایش چوب باخبر باشد کرم نیست هر چند که ظاهری چون کرم داشته باشد، عقلی است که از منبع عقل کل بهره می گیرد. عقل معرفت جو و معرفت اندیش در لباس ها و ظواهر متفاوت چهره می نماید. همچون پری که به اشکال گوناگون توصیف می شود. اما هیچ یک از توصیف شکل واقعی او را بیان نمی نماید پس عقل کل تقلید پذیر نیست و آن که در لباس تقلید پیدا می شود عقل مادی و جزوی می باشد که بالی بدون پر است که پرواز با آن ممکن نیست و به سوی پستی ها سیر می نماید.

 

کرم کاندر چوب زاید حال                           کی بداند چوب را وقت نهال

ور بداند کرم از ماهیتش                        عقل باشد ، کرم باشد صورتش

عقل خود را می نماید رنگ ها              چون پری دور است از آن فرسنگ ها

از ملک بالاست ، چه جای پری ؟               تو مگر برّی ، به پستی می روی

گر چه عقلت سوی بالا می پرد                  مرغ تقلیدست پستی می چرد

علم تقلیدی وبال جان ماست                عاریه است و ما نشسته کان ماست

( دفتر دوم 2335- 2330 )

 

 

ادراک عقل و فنای نفس :

اگر عقل خواهد که به حقیقت دست یابد باید به فنای مرد و نفس او بپردازد.

آن یکیی نه که عقلش فهم کرد                         فهم این موقوف شد بر مرگ مرد

ور به عقل ادراک این ممکن بدی                   قهر نفس از بهر چه واجب شدی؟

( دفتر ششم 2692- 2691 )

عقل پر پرواز است :

عقل برای عارف بال و پرواز است پس اگر از بال و پر بی بهره بود باید خود به دنبال پیر و مرشد باشد ، باشد که خود نیز به پر و بالی دست یابد.

عقل باشد مرد را بال و پری                               چون ندارد عقل ، عقل رهبری

یا مظفر یا مظفر جوی باش                        تا نظر ور یا نظر جوی باش

( دفتر ششم 4089 )

بهره گیری از عقل دیگران :

مشورت بهره مندی از عقل دیگران است و موجب رهایی و نجات از بسیاری از بلاهاست.

ور چه عقلت هست ، با عقل دگر                     یار باش و مشورت کن ای پدر

با دو عقل از بی بلاها وارهی                      پای خود بر اوج گردون ها نهی

( دفتر چهارم 1265 – 1264 )

 

 

عقل و غفلت :

عقل معرفت اندیش همواره عهدی را که معبود بسته در نظر دارد و وفادار است ولی عقل جزوی و شهوات با احمقی خود پیمان خود را می شکند عقل فراموشی ها را نابود می کند ولی چون عقل رخت بر بست فراموشی بر انسان حکومت می کند و تدبیرهای او را باطل می سازد همچون پروانه که از بی عقلی واقعیت آتش و سوزندگی آن را نمی بیند و خود را به آن می زند و می سوزد و پشیمانی پس از آن نه  از اثر عقل و اندیشه که به خاطر رنج و محنتی است که از سوختن به او دست می دهد.

عقل می گفتش با حماقت با تو است                     با حماقت عهد را آید شکست

عقل را باشد وفای عهدها                                   تو نداری عقل روی ای خر بها

عقل را یاد آمد از پیمان خود                                         پردة نسیان بدراند خرد

چون که عقلت نیست نسیان میر توست                     دشمن و باطل کن تدبیر توست

از کمی عقل پروانه خسیس                                یاد نارد زآتش و سوز و حسیس

چون که پرش سوخت توبه می کند                                آزو نسیانش بر آتش می زند

ضبط و درک و حافظی و یاد داشت                      عقل را باشد که عقل آن را فراشت

چون که گوهر نیست تابش چون بود ؟                    چون مذکر نیست ایابش چون بود ؟

این تمنی هم ز بی عقلی اوست                          که نبینید کان مخافت را چه خوست

این ندامت از نتیجه رنج بود                                   نه ز عقل روشن چون گنج بود

( دفتر چهارم 297- 2288 )

تقابل عقل و حس

معتزله معتقدند مشاهدة جمال حق بوسیله عقل و حس به خصوص در این دنیا ممکن نیست اما پیروان سنت رسول و مومنان واقعی حواس ظاهری که باعث تعلقات دنیوی است را کنار می گذارند و با چشم عقلِ حقیقی به هستی می نگرد و جمال و جلال او را نه با چشم سر که با چشم دل می بیند.

چشم حس راهست مذهب اعتزال                    دیده عقل است سنی در وصال

سخره حس اند اهل اعتزال                       خویش را سنی نماید از ضلال

هر که در حس ماند او معتزلی است                گر چه گوید سنی ام از جاهلی است

هر که بیرون شد ز حس سنی  است               اهل بینش چشم عقل خوش پی است

( 60 تا 64 دفتر )

میان اندیشه و بصیرتی که بر اساس عقل باشد تا آن که بر اساس حس و شهوت باشد فرسنگ ها فاصله است عقل همواره رو به سوی کمال دارد و حس و شهوت آرزوهای مادی و نفسانی را آمال خود کرده است عقل پیر و مرشدی است که نقد را از قلب می شناساندهر چند که در این راه پستی و بلندی ها باشد. عقل چون موسی و حس و شهوت و گمان چون فرعون است.

 

عقل ضد شهوت است ای پهلوان                     آن که شهوت می کند عقلش مخوان

وهم خوانش آن که شهوت را گذاشت                        وهم ، قلب نقد زرّ عقل هاست

بی محک پیدا نگردد وهم و عقل                       هر دو را سوی محک کن زود نقل

عقل را گر ارّه ای سازد دو نیم                                همچو زر باشد در آتش او بسیم

وهم فرعون عالم سوز را                                        عقل هر موسی جان افروز را

( 2303 تا 2309 دفتر چهارم )

عقل در برابر وهم و قرآن و محک آن دو :

عقل کمال طلب که نتیجه تعیین و اندیشه اهل دل است در مقابل وهم ، گمان ، ظن و یا قلب عقل قرار دارد که از حس و شهوت متنعم است و شناخت این دو از هم مستلزم محکی است و آن آیات قرآن و سخنان و گفتارهای پیامبران است عقل مادی در برابر محک که نماد مصائب و مشکلات سلوک است دوام نمی آورد ولی عقل معرفت یاب چون زر ناب است که اگر دو قسمت شود باز اصالت خود را حفظ کرده و بی ارزش نمی شودپس عقل مادی و حس و شهوت برای فرعون عقل روشنی بخش از آن موسی است.

 

عقل ضد شهوت است ای پهلوان                    آن که شهوت می کند عقلش مخوان

وهم خوان آن کس که شهوت را بهاست                 وهم ، قلب نقد زرّ عقل هاست

بی محک پیدا نگردد وهم و عقل                     هر دو را سوی محک کن زود نقل

این محک قرآن و حال انبیاء                           چون محک ، هر قلب را گوید بیا

تا ببینی خویش را ، ز آسیب من                      که نه ای اهل فراز و نشیب من

عقل را گراره ای سازد دو نیم                               همچو باش در آتش او بسیم

وهم فرعون عالم سوز را                              عقل هر موسی جان افروز را

( دفتر چهارم 2309- 2302 )

وهم و گمان چون صبغه ی این جهانی دارد پس گرفتار خطا و اشتباه می شود ولی عقل حرکت فکر ، اندیشه و روح است به دنبال حقیقت و ادراک آن است و می خواهد به عقل کل متصل شود تا معرفت اندیش و معرفت یاب شود.

وهم افتد در خطا و در غلط                               عقل باشد در اصابت ها فقط

( دفتر سوم 3572 )

 

عقل جزوی اسیر وهم و گمان است :

فرعون به خاطر عبادت و ستایش مردم بی عقل، پرده دری کرد و بر اثر وهم و گمان خود را خدا پنداشت و در مقابل خداوند گستاخی نمود عقل جزوی چون در تاریکی نادانی ها جای دارد با ظن و گمان به بیراهه می رود همچون کسی که بر روی دیوار بلند راه می رود هر چند که دیوار عریض باشد. او می ترسد و چه بسا که بیفتد ولی اگر عقل معرفت اندیش به عقل کلی بپیوندد همچون کسی که روی زمین راه می رود و هر چند که راه باریک باشد از افتادن و منحرف شدن نمی ترسد.

سجده خلق از زن و از طفل و مرد                        زد دل فرعون را رنجور کرد

گفتن هر یک : « خداوند و ملک »                 آنچنان کردش ز وهمی منتهب

که به دعوی الهی شد دلیر                        اژدها گشت و نمی شد هیچ سیر

عقل جزوی آفتش وهم است و ظن              ز آنکه در ظلمات شد او را وطن

بر زمین نیم گز راهی بود                              آدمی بی وهم ایمن می رود

به سر دیوار عالی گر روی                  گر دو گز عرضش بود کج می شوی

بلکه می افتی زلرزه دل به هم                 ترس و همی را نکو بنگر ، بفهم

( دفتر سوم 1562 – 1556 )

جنون یا عقل ، کدام بهتر است ؟ :

اگر عقل نتواند فرد را به آنجا که باید رهنمون کند جدایی و دوری از آن یا به عبارتی دیوانگی به مراتب از آن بهتر است، ذوالنون چنین کرد و به سرزمین دیوانگی پای نهاد نه آن سرگشتگی که او را به کارهایی احمقانه رهنمون سازد.

بلکه او بخاطر عقل فراوان و والای خود وقتی دید عاقلان آنانند که دنیا را به عقبی ترجیح می دهند صلاح دید که دیوانه شود که آن را عالم دیگری است .

 

دور ، دور از عقل چون دریای او                       تا جنون باشد سفه فرمای او

حاش لله از کمال جاه او                              که ابربیماری بپوشد ماه او

او ز شر عامه اندر خانه شد                       او ز ننگ عاقلان دیوانه شد

او ز عار عقل کند تن پرست                 قاصدا رفته است و دیوانه شده است

( دفتر دوم 1439- 1436)

نقص عقلی و نقص جسمی :

عقل حیله گر یا حسابگر بدنبال نفع و سود مادی است ولی عقل عارفانه به عقل کل پیوسته و آگاه از رازهای ملکوتی است ، پیامبر فرموده است : « الناقص ملعون »یعنی انسان کم عقل مورد لعن است ولی انسانی که به نقصان جسمی گرفتار است سزاوار محبت و ترحم است اما عقل ناقص با اتصال به اندیشه و عقل مرشد کامل می شود ولی نقصان جسم کامل شدنی نیست از طرف دیگر عقل موجب گمراهی و ضلالت است اما نقص جسم هیچ گونه سوالی در پی ندارد و بر او کیفری نیست.

 

چون که ملعون خواند ناقص را رسول                     بود در تأویل نقصان عقول

زان که ناقص تن ، بود مرحوم رحم                 نیست بر مرحوم لایق لعن و زخم

نقص عقل است آنکه بد رنجوری است               موجب لعنت سزای دوری است

زانکه تکمیل خردها دور نیست                         لیک تکمیل بدن مقدور نیست

کند و فرعونی و هر کبر بعید                        جمله از نقصان عقل آمد پدید

بهر نقصان بدن آمد فرج                     در نبی که ما علی الاعمی حرج

( دفتر دوم 1545- 1540 )

عقل گریزان از عقل :

آن عقل جزوی که از عقل کل روی گردان شود عقل نیست و به سرزمین شهوت قدم گذاشته است و از انسانیت تبدیل به حیوانیت شده است.

باز عقلی کو رَمَد از عقل ِ عقل                کرد از عقلی به حیوانات تقل

( دفتر اول 3333 )

نابینایی و سرگشتگی عقل :

مولانا در داستان صورت گری چینیان و رومیان پس از آنکه به بیان ماجرا می پردازد به آنجا می رسد که شاه به پرده برداری از نقشها می پردازد وبیان می کند ، نقش چینیان آنچنان زیبا و چشم آذین است که عقل مادی و بشری را مسحور می کند اما نقش رومیان که در حقیقت نقش بی نقشی و رنگ بی رنگی است چونان دل صوفیان است که بهره مند از عقل کل بوده و عقل جزوی را در درک آن راهی نیست عقل عارفانه از رنگ تعقل آزاد است و با صیقل خود به بی رنگی که بالاتر از رنگی است رسیده است :

 

شد در آمد دید آنجا نقشها                       می ربود آن عقل را و فهم را

بعد از آن آمد بسوی رومیان                       پرده را بالا کشیدند از میان

عکس آن تصویر و آن کردارها                    زد بر آن صافی شده دیوارها

هر چه آن جا دید این جا به نمود                دیده را از دیده خانه می ربود

رومیان آن صوفیانند ای پدر                   بی ز تکرار و کتاب و بی هنر

لیک صیقل کرده اند آن سینه ها          پاک آز و حرص و بخل و کینه ها

آن صفای آینه وصف دل است               صورت بی منتها را قابل است

صورت بی صورت بی حد و غیب              ز آینه دل تاخت بر موسی حبیب

گرچه آن صورت نگنجد بر فلک             نه به عرش و فرش و دریا و سمک

زانکه محدود است معدود است آن                     آینة دل را نباشد حد ، بدان

عقل اینجا ساکت آمد یا مضل               زانکه دل با اوست یا خود اوست دل

( دفتر اول 3503 – 3493 )

عقل بازدارنده علم و دانش از فساداست :

عقل تو که پیرو راهنمایی توست به خاطر همسایگی و توجه به نفس نیات در زنجیر مادیات و آرزوهای این جهانی است و به جای آن عقل کامل که خداجو و خداپرست را همراه با فکر و اندیشه به جای عقل نفسانی برگزین تا خوی تو پسندیده گردد.

 

پیر عقلت کودکی خوی کرده است                  از جوار نفس کاندر پرده است

عقل کامل را قرین کن با خرد               تا که باز آید خرد زان خوی بد

( دفتر پنجم 7389 )

 

مر تو را عقلی است جزوی در نهان               کاملی العقلی بجو اندر جهان

جزو تو از کل او کلی شود                   عقل کل بر نفس چون غلی شود

 

عقل شتربانی است که شخص شتر اوست و اولیاءالله شتر بانانی هستند که عقلهای دیگر شتران آنهاست.

 

عقل تو همچون شتربان ، تو شتر                می کشاند هر طرف در حکم مر

عقل عقلند اولیاء و عقلها                 بر مثال اشتران تا انتها

( دفتر اول 2511 تا 2510 )

 

عقل کل آیینه علوم خداوندی :

عقل معرفت ا ندیش همچون بویی است که از گلستان عقل کل بر دل و جان عارف تابیده باشد.

این سخنهایی که از عقل کل است                       بوی آن گلزار و سرو سنبل است

( دفتر اول 1909 )

 

 

جهان فکر و پرتوی از عقل کل است :

این جهان یک فکرت است از عقل کل             عقل چون شاه است و صورتها رسل

( دفتر دوم 981 )

جنگ عقل و نفس

شکست و پیروزی عقل در برابر نفس :

گاهی اوقات عقل و اندیشه انسان می تواند سگ نفس انسان را شکست داده و بر او  غالب شود .

عقل گاهی غالب آید در شکار                بر سگ نفست که باشد شیخ یار

( دفتر سوم 2549 )

نفس نیز گاهی بر عقل غالب می شود و آن زمانی است که بتواند در وجود انسان صاحبخانه شده و خود را چون شیر ترسناکی بنمایاند و عقل احساس غربت نماید :

 

عقل نورانی و نیکو طالب است                 نفس ظلمانی بر او چون غالب است ؟

زان که او در خانه عقل تو غریب                بر در خود ، سگ بود شیر نهیب

( دفتر سوم 2560 – 2559 )

نفس بعد از عقل :

نفس انسان همان خر عیسی است که در خدمت عقل و اندیشه درآمده است . پیامبر فرموده است زنها باید پشت سر مردان قرار گیرند و منظور آن قرار دادن نفس بعد از فکر ، عقل و اندیشه بوده است البته نه عقل پستی که بدنبال برطرف کردن نیازها و عقده های جسمانی است. نفس اگر زیر سایه عقل عارفانه قرار گیرد می تواند نیکو تر گردد اما اگر سوار و مسلط به عقل شود چون اژدهایی می شود که عقل را نابود خواهد کرد.

 

رحم بر عیسی کن و بر خر مکن                  طبع را بر عقل خود سرور مکن

طبع را هل تا بگرید زار زار                          تو ازو بستان و وام جان گزار

سالها خر بنده عبوری بود                          زان که خر بنده ز خر واپس بود

« ز اَخرُ و هنّ » مرادش نفس توست                   کو به آخر باید و غفلت نخست

هم مزاج خر شده است این عقل پست           فکرش آن که چون علف آرم بدست ؟

آن خر عیسی مزاج دل گرفت                             در مقام عاقلان منزل گرفت

زانکه غالب عقل بود و خر ضعیف                      از سوار ضعف گردد خر نحیف

و ز ضعیفی عقل تو ای خر بها                       این خر پژمرده گشته است اژدها

( دفتر دوم 1864 – 1857 )

عقل اسباب آزمودن است :

عقل منتقد ، پاک و پرورده است وسیله شناخت کیفیات نعمات این جهان است همانطور که بوییدن سگ برای او  این کار را می کند عقل و خود انسان نیز اسباب شناخت نعمات است.

 

پیش سگ چون لقمه ای نان افکنی              بو کند آنگه خورده ای معتنی

او به بینی بو کند ما به خرد                       هم ببوییش به عقل منتقد

( دفتر سوم 3501 )

عقل و قرآن :

عقل جزوی توان و ظرفیت آن را ندارد که در مورد نص صریح قرآن به چون وچرا بپردازد و استدلال نماید چرا کسی می تواند ادعا کند که چون نوح از مردمان حق باشد که علاوه بر ندای دورنی دیگر نشانه های مردان حق اثبات کند پس نداهای درونی ، خود روح نیستند همانند نور خورشید که خود قرص خورشید نیست.

 

نصّ  وحی روح قدسی دانَ یقین                   و آن قیاس عقل جزوی تحت این

عقل از جان گشت با ادراک و فر                         روح او را کی شود زیر نظر ؟

لیک جان درعقل تأثیری کند                             ز آن اثر آن عقل تدبیری کند

نوح وار ار « صدّقی » زد در تو روح               کویم و کشتی ؟ و کو طوفان نوح ؟

عقل ، اثر را روح پندارد ولیک                       نور را با قرص خود دور است نیک

( دفتر سوم 3589- 3585 )

 

تقابل عقل و عشق :

« العاقل یکفیه الاشاره » عاقلان را اشارتی کافی است. عاقلی که از اشارتی بی بهره است یک اشارتی برای او کافی است اما عاشقان به خاطر  تشنگی بی پایان چونان ماهی دریاست که مستغنی از آب نمی شود.

عاقلان را یک اشارت بس بود                عاشقان را تشنگی ز آن کی رود ؟

                                  ( دفتر پنجم 1250 )

عاشق به تمام مادیات پشت پا می زند پس به شراب ناب وصل دوست می رسد درک و هضم این مرحله در چینه دان عقل نمی گنجد به همین دلیل خود را انکار می کند هر چند که توانایی درک اسرار و رموز دیگر را داشته باشد.

 

 

عاشق از خود چون غذا یابد رحیق                    عقل آنجا گم شود ، گم ای رفیق

عقل جزوی عشق را منکر بود                       گر چه بنماید که صاحب سر بود

( دفتر اول 1993- 1992 )

عشق ، عقل جزوی مصلحت اندیش را مفتون و از راه بدر می کند :

بنگر این کشتی خلقان ، غرق عشق                 اژدهایی گشت گویی حلق عشق

اژدهایی ناپدید دل ربا                                عقل همچون کوه را او کهربا

    ( دفتر ششم 264- 623 )

 

عقل مرید عشق است :

عقل عوام ، عالم غیب را درک نمی کند.

عقل عوام چون خرده ها و قراضه هایی است که ارزش سکه را ندارند چرا که دچار تفرقه شده و بجای اینکه فقط به معشوق ازلی بپردازد به مادیات پرداخته و به علت تعدد آرزوها ، پاره پاره شده است و عشق ، مرشد و پیری است که می تواند این خرده ها را به هم پیوند زند و سکه ای تمام سازد.

در خور عقل عوام این گفته شد                   ازسخن باقی آن بنهفته شد

زرعقلت ریزه است ای متهم:                بر قراضه مهر سکه چون نهم ؟

عقل تو قسمت شده بر صد مهم                بر هزاران آروز و طمّ و رمّ

جمع باید کرد اجزاء را به عشق              تا شوی خوش چون سمرقند و دمشق

( دفتر چهارم 3290 – 3287 )

عقل از درک عشق عاجز و ناتوان است :

 

عقل چون شحنه است چون سلطان رسید                 شحنه بیچاره در کنجی خزید

عقل  ، سایه حق بود حق ، آفتاب                           سایه را با آفتاب او چه تاب ؟

( دفتر چهارم 2111- 2110 )

پس چه باشد عشق ؟ دریای عدم                          در شکسته عقل را آن جا قدم

( دفترسوم 4723 )

نیست از عاشق کسی دیوانه تر                             عقل از سودای او کور  است و کر

( دفتر ششم 1979 )

 

 

 

عقل به پیری ظاهری نیست :

عقل و اندیشه به سن و سال و پیری ظاهری و سپیدی موی سر نیست ، شیطان هم عمری طولانی داشت و لی با عقل بیگانه بود در مقابل عیسی (ع) کودکی بود  ولی وجودی کاملا عقلانی داشت.

عقل او را آزمودم بارها                        کرد پیری آن جوان در کارها

پیر ، پیر عقل باشد ای پسر                 نه سپیدی موی اندر ریش و سر

ازبلیس او پیرتر خود کی بود ؟        چون که عقلش نیست ، او لا شَی بود

طفل گیرش چون بود عیسی نفس                پاک باشد از غرور و از هوس

( دفتر چهارم2167-2163)

پس باید تلاش کرد تا در دین و عقل به پیری برسی و مانند عقل کل بتوانی باطن بین شوی عقل هر چند که در نام متعدد است ولی در اصل و منشأ یکی است و کمترین آن این است که به کسی محتاج نباشی که از نظر ظاهری روز با تمام روشنی در برابرش تاریک است و شب با همه تاریکی در برابر احمقی او نورانی و روشن است:

 

جهد کن تا پیر عقل و دین شوی                 تا چو عقل کل تو باطن بین شوی

از عدم چون عقل زیبارو گشاد                           خلعتش داد و هزارش نام داد

کمترین زان نامهای خوش نفس                       اینکه نبود هیچ او محتاج کس

گرچه صورت وانماید عقل  رو                               تیره ، باشد روز پیش نور او

در مثال احمقی پیدا شود                             ظلمت شب پیش او روشن شود

( دفتر چهارم 2183- 2179 )

 

گفت پیغمبر که ای ظاهر نگر                           تو مبین او را جوان و بی هنر

ای بسا ریش سیاه و مرد پیر                    ای بسا ریش سپید و دل چو قیر

عقل او را آزمودم بارها                                    کرد پیری آن جوان در کارها

( دفتر چهارم 2163- 2161 )

عقلِ عقل در برابر  عقل استدلالی :

شناخت معشوق از عقل کار افزا و این جهانی بر نمی آید پس در برابر او باید عقل را دیوانه کرد و به استدلالها و عقلانیات پشت پا زد چون آن همه پوست است و عقلِ عقل یا عقل معرفت اندیش همه مغز. انسان مادی به دوست بسنده می کند اما عارف با ابزار وکتاب و مدرسه و قیل و قال آن به نور و روشنی می رسد و خود نور نور می شود پس ارزش هر کس به بهره ای است که از عقل ِ عقل برده است.

کشف این نز عقل کار آفزا شود                         بندگی کن تا تو را پیدا شود

بند معقولات آمد فلسفی                                  شهسوار عقل ِعقل آمد صفی

عقلِ عقلت مغز ، وعقل توست پوست        معده ی حیوان همیشه پوست جوست

مغزجوی از پوست دارد صد ملال                     مغز ، نغز آن را حلال آمد حلال

چون که قشر عقل صد برهان دهد                       عقل کل کی گام بی ایمان نهد

عقل دفترها کند یکسر سیاه                               عقلِ عقل آفاق دارد پر زماه

( دفتر سوم 2533- 2528)

عقل و مشورت :

اگر عقل و اندیشه انسان به عقل بالاتر و یا عقل کل متصل و پیوسته گردد « گفتار و کردار همه نیک می شوند » ولی اگر نفس با نفس  بپیوندد عقل جزوی از میدان به در خواهد رفت.

 

زان که با عقلی چو عقلی جفت شد                      مانع بد فعلی و بد گفت شد

مغز  با مغز دگر چون یار شد                     عقل جزوی عاطل و بی کار شد

( دفتر دوم 21-20 )

عقل گنج است :

عارف زمانی که جذب معشوق می شود عقل او به عقل کل که چون گنج است می پیوندد و او ویرانه ا ی خواهد بود که گنج درخود پنهان دارد و این گنج « پیغام سروش » است که « گوش هر نامحرمی » جای آن نیست.

 

عقل من گنج است و من ویرانه ام                      گنج اگر پیدا کنم دیوانه ام

( دفتر دوم 2433 )

 

سخن آخر :

بیان مولانا در باب عقل بر اساس چارچوب ها و تقسیم بندی خاصی است که اگر این تقسیم بندی در نظر گرفته نشود باعث ابهام و سردرگمی خواهد شد چرا که مفهوم عقل در بیان و اندیشه وی دارای معانی متضادی است و در پاره اوقات ستوده شده و گاهی مورد مذمت قرار می گیرد پس از همین جا خود به خود یک تقسیم بندی اساسی پیش می آید :

عقل ممدوح و عقل مذموم.  اما تقسیم بندی بسیار کلی است و مولانا در مرحله بعد هر کدام را به انواعی تقسیم می نماید منظور از عقل مذموم ، عقل جزوی ، عقل استدلالی ، حسابگر ، منفعت طلب ، کاذب ، و عقل تباه است اما عقل ممدوح ، عقل کلی و عقل ملکوتی که نوری است از خدا و روشنی بخش تمام وجود و قطره ای از دریای اندیشه خداوند که ملک آن را بر پیامبر (ص) و ائمه و اولیاء و عارفان و بزرگان الهام می نماید که تعابیر و مراتب مختلفی دارد : عقلِ عقل ، عقل ایمانی ، عقل شریف ، عقل عرشی ، عقل من لدن ، به غیر از این دو عقل عقل دیگری نیز قائل شده اند که خارج از وجود آفرینش انسان است و آن روح و حقیقت جهان است که از آن تعبیر به عقل می شود و جماد صورت آن جهان و جسم آن عقل می شود:

تا بدانی کاسمان ها سمی                           هست عکسی در کات آدمی

نی که اول دست یزدان مجید                  از دو عالم پیش تر عقل آفرید ؟

( دفتر ششم 1936- 1935 )

                    یا :

عقل ، پنهان است و ظاهر ، عالمی                     صورت ما موج و یا از وی ، نمی

( دفتر اول 1109 )

 

اما اینکه مولانا عقل ستیز بوده یا ستایشگر آن ، کاملا با توجه به معانی و مضامین فوق در ارتباط مستقیم است چون همانطور که بیان شد عقل مصادیق و معانی متفاوتی و حتی متضادی خصوصا در عرصه مثنوی شریف دارد ولی آنچه که مهم است او به اصالت عقل  اینکه وجودی بالاتر و برتر از این جهان دارد معتقد است.

از نظر مولانا عقل زیربنای تمام هستی است زیرا اولین چیزی که خداوند آفریده او عقل کامل را پیرو مرشد عقل های دیگر قرار داده است او درتعبیرات صوفیان از عقل و جان ذات الهی را  اراده کرده است هر چند که عقل کل یا عقل اول نیز قابل فرض است

 

 

          منابع و مآخذ

 

1-    قرآن کریم – ترجمه بهاءالدین خرمشاهی – انتشارات دوستان – 1384

2-    ابن سینا – اشارت و تنبیهات- نگارش دکتر حسن ملکشاهی – چاپ پنجم – تهران – سروش 1375

3-  بلخی ، مولانا جلال الدین – مثنوی – تصحیح دکتر محمد استعلامی – 7 جلدی – چاپ چهارم – تهران – زوار – 1375

4-    حکمت ، نصرالله – تأملی در فلسفه تاریخ عقل – چاپ اول – نشر نی – 1385

5-    زمانی ،کریم – میناگر عشق – چاپ چهارم – تهران – نشر نی 1385

6-  غزالی ، محمد بن محمد – احیاء علوم الدین – چهار جلدی – چاپ پنجم – تهران – شرکت انتشارات علمی فرهنگی – بهار 1384

7-    کاکایی ، قاسم – وحدت وجود – چاپ سوم – تهران- هرمس – 1385

همایی ، جلال الدین – مولوی نامه – چاپ هفتم – تهران – موسسه نشر هما 1374

 

************************************************



ارسال در تاريخ 86/09/14 توسط گروه زبان و ادبیات فارسی

اسلایدر

دانلود فیلم